Vì sao thiếu điện dù đã đầu tư nhiều nhà máy?

Trong nhiều năm qua, ngành điện liên tục ghi nhận các dự án nhà máy mới đi vào vận hành, tổng công suất lắp đặt tăng nhanh, thậm chí có thời điểm vượt xa nhu cầu phụ tải. Thế nhưng nghịch lý vẫn lặp lại: thiếu điện, cắt giảm phụ tải, nguy cơ gián đoạn sản xuất và sinh hoạt. Câu hỏi đặt ra là: vì sao đầu tư nhiều nhà máy mà hệ thống điện vẫn thiếu?

Nhiều nhà máy không đồng nghĩa với đủ điện

Một sai lầm phổ biến là đánh đồng tổng công suất lắp đặt với khả năng cung cấp điện thực tế. Trên giấy tờ, hệ thống có thể dư công suất, nhưng trong vận hành, chỉ một phần công suất đó có thể huy động đúng lúc, đúng nơi.

Không phải nhà máy nào cũng phát điện khi hệ thống cần. Điện chỉ có giá trị khi được phát ra, truyền tải được và đáp ứng đúng thời điểm phụ tải tăng cao.

Cơ cấu nguồn điện mất cân đối

Một trong những nguyên nhân cốt lõi của tình trạng thiếu điện là cơ cấu nguồn điện chưa hợp lý. Trong những năm gần đây, việc phát triển nhanh điện mặt trời, điện gió giúp tăng mạnh công suất lắp đặt, nhưng lại làm gia tăng tỷ trọng nguồn điện phụ thuộc thời tiết.

Khi nắng yếu, gió lặng hoặc vào giờ cao điểm tối, nhiều nhà máy tái tạo không thể phát điện. Trong khi đó, các nguồn điện nền như thủy điện, điện khí, điện than lại không tăng tương ứng hoặc gặp hạn chế về nhiên liệu, thủy văn.

Hệ quả là hệ thống có nhiều nhà máy, nhưng thiếu nguồn điện có thể phát ổn định, linh hoạt.

Nút thắt lưới điện có mà không tải được

Một nguyên nhân khác ít được chú ý nhưng mang tính quyết định là hạ tầng truyền tải. Nhiều nhà máy điện được xây dựng ở khu vực xa trung tâm phụ tải, trong khi lưới điện không kịp mở rộng hoặc nâng cấp.

Thực tế đã xảy ra tình trạng:

• Nhà máy điện không thể phát hết công suất

• Điện dư ở nơi này nhưng thiếu ở nơi khác

• Phải cắt giảm sản lượng dù hệ thống vẫn thiếu điện cục bộ

Điều này cho thấy, đầu tư nguồn mà không song hành đầu tư lưới sẽ dẫn đến nghịch lý thiếu điện ngay trong điều kiện dư công suất.

Nhiên liệu và điều kiện đầu vào không đảm bảo

Nhà máy điện chỉ có thể phát điện khi có đủ điều kiện đầu vào. Thực tế cho thấy:

• Thủy điện phụ thuộc vào lượng nước, dễ bị ảnh hưởng bởi hạn hán

• Điện than và điện khí phụ thuộc vào nguồn cung nhiên liệu, giá cả và logistics

• Một số nhà máy gặp sự cố kỹ thuật hoặc phải bảo dưỡng dài ngày

Khi nhiều yếu tố bất lợi cùng lúc xảy ra, công suất khả dụng của hệ thống giảm mạnh, dù trên danh nghĩa vẫn có nhiều nhà máy.

Quy hoạch thiếu đồng bộ và tầm nhìn dài hạn

Thiếu điện còn phản ánh những bất cập trong công tác quy hoạch. Việc dự báo nhu cầu phụ tải chưa sát thực tế, trong khi quá trình phê duyệt và triển khai dự án kéo dài khiến nguồn điện không kịp đáp ứng tốc độ tăng trưởng kinh tế.

Bên cạnh đó, sự thiếu nhất quán trong chính sách đầu tư khiến có giai đoạn bùng nổ dự án, nhưng cũng có thời kỳ “chững lại”, làm đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng.

Vấn đề không chỉ là thiếu điện, mà là thiếu điện đúng loại

Cốt lõi của bài toán không nằm ở số lượng nhà máy, mà ở chất lượng và tính phù hợp của nguồn điện. Hệ thống cần:

• Nguồn điện nền ổn định

• Nguồn phát linh hoạt để điều chỉnh nhanh

• Lưới điện đủ mạnh để truyền tải

• Dự phòng hợp lý cho các kịch bản bất lợi

Thiếu một trong những yếu tố này, nguy cơ thiếu điện vẫn hiện hữu, bất chấp tổng mức đầu tư lớn.

Cần thay đổi cách nhìn về đầu tư điện

Thiếu điện dù đã đầu tư nhiều nhà máy là lời cảnh báo cho tư duy phát triển theo số lượng, thiếu tính hệ thống. Điện không chỉ là câu chuyện xây thêm nhà máy, mà là bài toán tổng thể từ quy hoạch, cơ cấu nguồn, lưới truyền tải đến nhiên liệu và quản trị vận hành.

Muốn chấm dứt nghịch lý thiếu điện, cần chuyển từ câu hỏi xây thêm bao nhiêu nhà máy sang câu hỏi hệ thống điện cần loại nguồn nào, ở đâu và vào thời điểm nào. Chỉ khi đó, đầu tư điện mới thực sự mang lại an ninh năng lượng bền vững cho nền kinh tế.